SOCRATES I. (1995-1999)

Avrupa Birliği'nin eğitim alanındaki eylem programı Socrates'in ilk safhası 1994 yılında planlanmış ve eğitim alanında Avrupa'nın ilk çerçeve programı olarak, Erasmus ve Lingua gibi önceki sektörel programların, çok taraflı okul ortaklıkları ve pilot projelerin deneyimi üzerine inşa edilerek 1995'te yürürlüğe girmiştir. Bu alanda ilk çerçeve program olarak Socrates, eğitimin Avrupa boyutunu geliştirmek üzere geniş bir amaçlar yelpazesini içerir.
Socrates programının birinci beş yıllık safhası, uluslar ötesi işbirliği, uluslararası hareketlilik, iyi uygulamaların alışverişi ve Avrupa iletişim ağlarının geliştirilmesi olanakları açısından, eğitim dünyasının bütün sektörleri tarafından giderek artan bir taleple yüz yüze kalmıştır. Uluslar ötesi işbirliği için fırsatlar konusunda her türden eğitim kurumundan gelen bu talep, özellikle son üç yılda Socrates programına katılan ülkeler için dikkat çekicidir. Bu ülkelerin eğitim sistemlerinde ve eğitim ve öğretimin içeriğinde ihtiyaç duydukları reformlar, Avrupa Birliği'ne yakınlaşma yolundaki siyasi hedeflerinin bir bileşimi olmuştur.
1997'den itibaren program Macaristan, Romanya, Çek Cumhuriyeti ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi'ne açılmış; 1998 başlarında Polonya ve Slovakya üye ülkelere eklenmiş; 1998 sonlarında üç Baltık ülkesi, Litvanya, Letonya ve Estonya üye olmuş ve 1999 Nisan ayında Bulgaristan ve daha sonra da Slovenya programa katılmıştır. Türkiye de Avrupa Parlamentosu ve Konseyi'nin, Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi'nde yayımlanan, 24 Ocak 2000 tarih ve 253 / 2000 / EC sayılı kararı ile Socrates programına dahil olmuştur.
Orta ve Doğu Avrupa Ülkeleri'nin Socrates / Erasmus programları içinde yer almaları, bu ülkeler açısından önemli sonuçlar doğurmuştur. Bu ülkelerden 250 civarında yükseköğretim kurumu programa katılmıştır. Bunlar, 120'den fazla ortak müfredat geliştirme projesinde koordinatör ve/veya taraf olup, 1999 yılında 11.000'den fazla öğrenci ve 5.000'den fazla öğretim üyesinin AB üniversitelerine gönderilmesini; aynı zamanda AB üniversitelerinden 8.000 öğrenci ile 4.000 öğretim üyesinin ülkelerine gelmesini planlamışlardır. Bu ülkelerdeki yükseköğretim kurumları Erasmus Tematik Ağ'ında her geçen gün daha fazla yer almaktadır. 1999 yılında başvuranların %60'ını bu ülkelerden en az birinde bulunan öğretim kurumları teşkil etmektedir. 1999 yılında Orta ve Doğu Avrupa Ülkeleri'nin Erasmus Tematik Ağ'ına ilgisinin güçlendirilmesine özel bir önem verilmiştir.
Örgün eğitim alanında, Comenius'un eylemleri altında, her yıl 10.000'den fazla okul Socrates işbirliği projelerine dahil edilmektedir. Bunların etkilerinin değerlendirilmesi, Avrupa işbirliğinden yararlanan okulların öğrencilere önemli avantajlar kazandırdıklarını ortaya koymuştur. Bu avantajlar; erken yaşta kültürel ve dille ilgili çeşitlilikleri de dikkate almak suretiyle bilgiyi kullanma ve bilgi alışverişinde bulunmanın yeni yollarını bulabilme, başka coğrafi ve toplumsal gerçeklerin doğrudan bilincinde olma, disiplinler arası yaklaşımlar geliştirme ve projelerde takım çalışmasına katılma olarak sıralanabilir.
SOCRATES II önerisi, bu programın birinci safhasından elde edilen deneyim üzerine kurulmuştur. Eğitim sistemlerini uluslararası işbirliğine açma, eğitim kurumlarının yerel, bölgesel ve ulusal düzeyde daha güçlü işbirliği yapmalarının teşvik edilmesi ve eğitim sistemlerinin kapasitesinin hızlı değişen toplumlara adapte olabilmesi yolundaki motivasyonu güçlendirecektir.

SOCRATES II. (2000-2006)

Avrupa Parlamentosu ve Konseyi'nin 253/2000/EC sayılı ve 24 Ocak 2000 tarihli kararı gereğince kurulan ve Topluluk eylem programının ikinci aşaması olan Socrates'in, 2000-2006 yılları arasındaki yedi yıllık dönemi kapsaması planlanmıştır.
Bu program, resmi ve gayri resmi eğitim ve öğretime dayanan yaşam boyu öğrenmeyi yayarak, eğitim ve öğretimin Avrupa boyutunu geliştirmek suretiyle 'Bilgi Avrupa'sı' hedefini ilerletecektir. Program aktif yurttaşlığı ve istihdamı teşvik edeceği gibi bilgi, kapasite ve rekabetin gelişmesine de yardım edecektir. Program, Üye Ülkeler'in geliştireceği eylemlere destek ve katkı sağlamakla birlikte, bu ülkelerin eğitim programlarının içeriğine eğitimlerinin örgütlenmesine ve öğretim sistemlerine, ayrıca kültürel ve dilsel çeşitliliklerine tamamiyle saygılı olacaktır.
Programı kuran Karar'ın 2. maddesinde Socrates'in hedefleri şöyle sıralanmaktadır:
1.) Eğitimin Avrupa boyutunu her düzeyde güçlendirip Avrupa'daki eğitim kaynaklarına uluslar ötesi erişimi en geniş düzeyde sağlarken, eğitimin her alanında eşit fırsatlar sunmak;
2.) Avrupa Birliği ülkelerinde konuşulan dillerin nitel ve nicel olarak geliştirilmesinin yaygınlaştırılması, özellikle daha az kullanılan ve daha az öğretilen dillerin geliştirilmesiyle Avrupa Birliği'ndeki insanlar arasında anlayış ve dayanışmayı arttırmak ve eğitimin kültürler arası boyutunu güçlendirmek;
3.) Eğitim alanında işbirliği ve dolaşımı yaygınlaştırmak için özellikle:
- eğitim kurumları arasında değişimi teşvik etmek,
- açık ve uzaktan öğretimi yaygınlaştırmak,
- diploma ve öğrenim dönemlerinin tanınmasının geliştirilmesini teşvik etmek,
- bilgi alışverişini geliştirmek
ve bu konudaki engellerin kaldırılmasına yardımcı olmak.
4.) Eğitim işlerinin ve materyallerinin, uygun olduğu takdirde, yeni teknolojilerin kullanılması dahil, geliştirilmesinde yenileşmeyi teşvik etmek ve eğitim alanında ortak çıkar politikalarını ortaya çıkarmak.
Program uygulama alanı olarak aşağıdakileri hedeflemektedir:
(a) öğrenciler veya diğer öğrenici kesim,
(b) eğitimin içinde direkt olarak çalışanlar,
(c) Üye Ülkeler tarafından belirlenmiş eğitim kurumu tiplerinin tümü,
(d) Üye Ülkeler içinde, eğitim sistemleri ve yerel, bölgesel ve ulusal düzeyde politikalardan sorumlu kişi ve organlar.

PROGRAMIN EYLEMLERİ

Socrates programının II. safhasının eylemleri şunlardır:

EYLEM 1: 'COMENIUS': OKUL EĞİTİMİ
Eylem 1.1 Okul Ortaklığı
Eylem 1.2 Örgün Eğitimde Yer Alan Personelin İlk ve Hizmetiçi Eğitimi
Eylem 1.3 Okul Ortaklığı ile İlgili Ağlar ve Örgün Eğitimde Yer Alan Personelin Eğitimi
EYLEM 2: 'ERASMUS': YÜKSEKÖĞRETİM
Eylem 2.1 Avrupa Üniversitelerarası İşbirliği
Eylem 2.2 Üniversite Öğrencilerinin ve Öğretim Görevlilerinin Mobilitesi
Eylem 2.3 Tematik Ağlar
EYLEM 3 'GRUNDTVIG': YETİŞKİN EĞİTİMİ VE DİĞER EĞİTİM YOLLARI
EYLEM 4 'LINGUA': DİL ÖĞRETİM VE ÖĞRENİMİ
EYLEM 5 'MINERVA': AÇIK VE UZAKTAN ÖĞRETİM, EĞİTİM ALANINDA BİLGİ VE İLETİŞİM TEKNOLOJİLERİ
EYLEM 6 GÖZLEM VE YENİLİKLER
Eylem 6.1 Eğitim Sistemlerinin, Politikalarının ve Yeniliklerinin İncelenmesi
Eylem 6.2 Yeni İhtiyaçlara Yönelik Yenilikçi İnisiyatifler
EYLEM 7 ORTAK EYLEMLER
EYLEM 8 EK ÖNLEMLER

Bu eylemler, çeşitli önlemleri bünyesinde birleştirebilecek olan uluslar ötesi etkinlikler niteliğindeki aşağıda belirtilmiş olan önlemler aracılığıyla gerçekleştirilecektir:
a) Avrupa'da eğitim alanındaki insanların uluslar ötesi hareketliliğini destekleme,
b) eğitimde bilgi ve iletişim teknolojilerinin kullanımını destekleme,
c) deneyim ve yararlı uygulama alışverişini kolaylaştıran ulusaşırı işbirliği ağlarının gelişmesini destekleme,
d) dil becerilerinin ve farklı kültürleri anlamanın geliştirilmesi,
e) eğitimde yenilik ve kaliteyi geliştirmeye yönelik uluslar ötesi ortaklık temelinde yenilikçi pilot projelerin desteklenmesi,
f) Topluluk referans materyalinin; ulusal eğitim politikalarının incelenmesi ve analiz edilmesi, yenilikçi ve yararlı uygulamaların gözlenmesi ve adapte edilmesi, geniş bilgi alışverişi yollarıyla geliştirilmesi.
Socrates programının eylemleri kısaca aşağıdakileri hedeflemektedir:

COMENIUS (Örgün Eğitim)
Comenius kaliteyi arttırmayı, eğitimin Avrupa boyutunu, özellikle okullar arasında ulus aşırı işbirliğini teşvik ederek ve örgün eğitim sektörünün içinde direk olarak bulunan personelin mesleki gelişimlerinin arttırılmasına katkıda bulunarak güçlendirmeyi ve dillerin ve kültürler arası birlikteliğin geliştirilmesini amaçlamaktadır.
Okullar arasında çok yönlü ortaklıkların kurulmasını teşvik etmek, örgün eğitimde direkt olarak yer alan personelin ilk ve hizmetiçi eğitiminde etkin kuruluş ve organlar tarafından üstlenilen ikili projeleri desteklemek ve örgün eğitimde yenilikçi ve niteliksel yönlerin tartışılması ve ortak çıkar konuları, sonuçların ve yararlı politikaların yayımlanması üzerinde işbirliği sağlanması için Eylem 1.1, ve 1.2'de desteklenen, örgün eğitimde yer alan personelin eğitimi ile ilgili projelerin ve sosyal ortaklıkların ağlarını genişletmek, bu eylemin ana amaçları olacaktır.

ERASMUS (Yükseköğretim)
Erasmus, yükseköğretimin kalitesini ve Avrupa boyutunu arttırmayı, üniversiteler arasında uluslar ötesi işbirliğini teşvik etmeyi, yükseköğretim alanında Avrupa içi hareketlilik faaliyetini arttırmayı ve Topluluk içerisinde akademik çalışma ve derecelerin tanınmasını sağlamayı amaçlamaktadır.

GRUNTVIG (Yetişkin Eğitimi ve Diğer Eğitim Yolları)
Eylem 1 (okul eğitimi) ve Eylem 2'ye (yükseköğretim) ek olarak, Grundtvig, yaşam boyu eğitimin Avrupa boyutunu teşvik etmeyi, -uluslar ötesi işbirliğinin arttırılması yoluyla- diğer eğitim yollarının yenileşmesini, erişilebilirliğini ve kalitesini arttırmayı ve dillerin öğrenilmesini teşvik etmeyi amaçlamaktadır. Bu sebeple eylem, hayatlarının hangi dönemlerinde olurlarsa olsunlar, resmi ve gayri resmi eğitimin yapısı içinde veya özerk eğitim yoluyla bilgi ve yeterliklere ulaşmayı amaçlayan ve bu yolla kültürler arası bilinçlerini ve iş bulma olanaklarını arttırma, eğitimde ilerleme ve toplum içinde aktif bir rol alma kapasitelerini arttırmayı isteyen bütün insanlara açıktır.

LINGUA (Dil Öğretimi ve Öğrenimi)
Lingua eyleminin amacı, Topluluk içindeki dil çeşitliliğini geliştirmek ve korumak düşüncesiyle ve dil öğretim ve öğreniminin kalitesini geliştirmek ve bireysel gereksinimlerle birleşen yaşam boyu dil öğrenim olanaklarına ulaşımı kolaylaştırmak amacıyla dil öğrenimiyle yan yana giden önlemleri desteklemektir. Topluluk içinde bütün eğitim alanlarında dil öğretimi politikalarından sorumlu olanlar arasında ve dil öğretim mesleğinde olanlar için de uluslar ötesi bağlantıları yoğunlaştırmaya özel bir önem verilecektir. Bu yolla, Lingua, bu programın diğer eylemleri altında, özellikle de Eylem 1,2,3'te, dil öğreniminin geliştirilmesi ile ilgili önlemleri hem tamamlayacak hem de zenginleştirecektir.
Bu bağlamda dil öğretimi, Topluluk'un bütün resmi dillerinin, İrlandaca ve Letzeburgesch dahil, yabancı dil olarak öğretilmesini ve öğrenilmesini kapsamaktadır. Bu dillerin daha az kullanılanlarının ve daha az öğretilenlerinin geliştirilmesine program içinde özel bir önem verilecektir.

MINERVA (Açık ve Uzaktan Öğretim, Eğitim Alanında Bilgi ve İletişim Teknolojileri)
Minerva eyleminin amacı, açık ve uzaktan öğretim ile ilgili alınan önlemleri ve eğitim alanında bilgi ve iletişim teknolojilerinin (multimedya dahil) kullanımını desteklemek, böylece, bu programın diğer eylemlerinde belirtilen benzer önlemleri tamamlayıp zenginleştirmektir.
Bu önlemler üçlü bir amaca hizmet eder:
- açık ve uzaktan öğretimin, özellikle de eğitimde bilgi ve iletişim teknolojilerinin amaçlarının ve daha önemlisi, bu teknolojilerin eğitim amaçları için kullanımını sağlayan yöntem ve araçların, öğretmenler, öğrenciler, eğitimde karar verme statüsüne sahip olanlar ve kamuoyu tarafından en iyi biçimde anlaşılmasını sağlamak,
- pedagojik kaygıların, eğitimde bilgi ve iletişim teknolojileri temelli ürünlerin, özellikle multimedyanın, geliştirilmesinde önemli bir yeri olduğunun altını çizme gereği bilincini desteklemek ve
- uluslar ötesi bilgi, deneyim ve yararlı faaliyet alışverişi yoluyla geliştirilmiş yöntemlere, eğitim kaynaklarına ve alınmış sonuçlara erişimi desteklemek.
Bu eylemler programın diğer eylemleri olan, Eylem 6 (Gözlem ve Yenilikler), Eylem 7 (Ortak Eylemler) ve Eylem 8 (Ek Önlemler) ile de desteklenerek daha etkin ve daha yeterli hale getirilecektir.

YAŞAM BOYU ÖĞRENME : "Herkes için Aynı Haklar"

Toplumlarımız daha önce hiç olmadığı kadar hızla değişiyor ve şimdi de oldukça stratejik geçiş noktalarında bulunuyoruz. Bilgi ve yenilik, ekonomik kalkınmanın en önemli kaynağı durumuna gelmiştir. Ancak hayat standartlarını ve zenginliği geliştirip yaygınlaştırırken bu bilgi toplumunun bundan yoksun kalma potansiyeli de vardır. Dolayısıyla Avrupa Birliği, sadece bir ekonomik rekabet alanı olarak kalmamalı, yurttaşların kendilerini onunla ifade edebilecekleri sosyal bir varlık da olmalıdır. Bu nedenledir ki, yaşam boyu öğrenmenin ve eğitimin hayati bir önemi vardır. Lizbon konferansının vurguladığı gibi, amaç, ekonomiyi daha rekabetçi bir hale getirmek, toplumsal bütünlüğü geliştirmek ve aktif yurttaşlığı teşvik etmek olmalıdır.
Bunu başarmak için, bütün yurttaşların reel fırsatlara sahip olması gerekmektedir. Yaşam boyu eğitim ve öğretime erişmek herkes için sağlanmalıdır: Gençlerden yaşlılara, endüstriyel yeniden yapılanma sebebiyle işinden çıkartılan işçilerden işsizlere veya vasıfsız olanlara ve kendi kendini geliştirmek isteyen herkese. Toplumsal yoksunluk veya dışlanma tehlikesi altındaki insanlar dahi özel dikkat gerektirmektedir. Her grup, her durum özel bir yaklaşımla ele alınmalıdır. Çareler, sorunları olan insanların çeşitliliği kadar çeşitli olmalıdır.
Yaşam boyu öğrenmeyi evrensel bir hak olarak nasıl verebiliriz ? Eğitim zincirinin her halkasını güçlendirme ihtiyacı doğal olarak en önemli koşuldur. Ancak temel eğitim ve ilköğretim asli bir öneme sahiptir. Yaygın eğitim ve özellikle gençlere yönelik öğretim faaliyetleri de önemli bir katkı sağlar.
Resmi eğitimle tesadüfen öğrenme arasındaki bağ güçlendirilmelidir. Böylelikle eğitim gibi, toplumsal ve ekonomi de daha yakından bütünleşecek ve eğitimle öğretim arasındaki farklar da ortadan kalkmaya başlayacaktır. Yaşam boyu öğrenme, eğitim ve öğretim kavramının kendisinin değişimine yol açacak, mesleki becerilerin ve hayat deneyimlerinin geniş kapsamlı bir şekilde geçişliliğini sağlayacaktır. Bu yaklaşım disiplinler arası bakışı, proje ve ekip çalışmasını, etkin yurttaşlığı ve çalışma hayatına başlangıcı geliştirecektir.
Organizasyonel düzeyde, eğitim ve öğretim alanları arasında daha büyük bir sinerji gerekmektedir. Örneğin, üniversiteler kendi etkinliklerini yetişkin eğitimi için elverişli hale getirebilirler veya okullar yerel gençlik kulüpleriyle ortaklıklar kurabilirler.
Yaşam boyu öğrenme ilkesi çerçevesinde Avrupa'da hareketliliği teşvik etmenin yararlarını da vurgulamak gerekir. Hareketlilik, Avrupa'ya vatandaşlarına daha yakın olma fırsatı tanır. Hem toplumsal hem de mesleki anlamda yeni beceriler yaratır. Ayrıca başka kültürleri tanımayı ve anlamayı kolaylaştırır. Bütün bunlar mesleki entegrasyon ve etkin yurttaşlık için avantaj sağlarlar. Özetle hareketlilik (mobility) hemen başlatılmalıdır.
Yeni bilgi ve iletişim teknolojilerinin daha esnek bir yaşam boyu eğitim ve öğretimin oluşturulmasındaki ve geliştirilmesindeki rolü de önemlidir. Bu programa okul, öğretmen, öğrenci ve yetişkin ayrımı gözetmeksizin herkes erişebilmelidir. Bu amaçla da bütün okulların gerekli donanıma sahip olması sağlanmalıdır. Elektronik öğrenimin (e-learning) bir an önce başlatılıp geliştirilmesi için okulların ve eğitim merkezlerinin donanımı sağlanmalıdır.
Diğer bir nokta da yaşam boyu öğrenmenin evrensel bir hak olarak algılanmasının yaygınlaştırılmasıdır. Bu, öncelikle somut kaynakları hedeflerle buluşturmayı gerektirir. Konuya ilişkin sorumluluk hükümetler, iş çevreleri ve kişiler arasında paylaşılmalıdır. Anılan otoriteler, yaptıkları çabaları bir masraf olarak değil, bir yatırım olarak görmelidirler.
Socrates, Leonardo da Vinci ve Youth programlarının üçü de yaşam boyu eğitim ve öğrenme sürecine önemli bir katkı olarak görülmelidirler. Söz edilen programlar, genç insanların özellikle çoğulcu Avrupa nosyonunu kavramalarını, gözlem ve iletişim yeteneklerini geliştirmelerini, kişisel potansiyellerini gerçekleştirmelerini ve kendi ülkelerine farklı gözlerle bakabilmelerini sağlayacaktır.