Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından 16 Ekim 2002 tarihinde kabul edilen (2002)12 sayılı "Demokratik Yurttaşlık Eğitimi Tavsiye Kararları", Avrupa Konseyinin insan hakları, çoğulcu demokrasi ve hukukun üstünlüğü ilkelerini demokratik yurttaşlık eğitimi yoluyla geliştirmeyi amaçlayan, insan hakları ve demokrasi eğitiminde yol gösterici temel belgelerden birisidir. İçerik olarak da tüm Konsey üyesi ülkelerin eğitim politikalarının dayandığı temel prensipleri vurgulaması yönüyle de ayrı bir öneme sahiptir.

Bu nedenle, ülkemizde insan hakları ve demokrasi eğitimi ile ilgili çalışma yapan tüm kişi, birim ve kurumlar özelikle de okullar ve öğretmenlerin bu Tavsiye Kararlarını tüm insan hakları ve demokrasi eğitiminin yapıldığı ortamlarda dikkate alarak tüm eğitimsel uygulamalarına dahil etmeleri demokrasi eğitiminin geliştirilmesine katkı sağlayacaktır.

AVRUPA KONSEYİ BAKANLAR KOMİTESİNİN 16 EKİM 2002 TARİHLİ "DEMOKRATİK YURTTAŞLIK EĞİTİMİ TAVSİYE KARARLARI"

Çev. Banu DUMAN/Zeynep Y. DEDE

Bakanlar Komitesi, Avrupa Konseyi Yasasının 15.b maddesindeki ifadeler doğrultusunda;

üyeleri arasında birliğe ulaşmayı Avrupa Konseyinin amacı olarak ve bu amacın özellikle kültürel alanda ortak eylem yoluyla gerçekleşebileceğini kabul ederek,
19 Aralık 1954'te, Paris'te imzalanan Avrupa Kültürel Sözleşmesini her zaman akılda tutarak,
demokratik bir toplumda bireylerin dokunulmaz haklarını gerçekleştirme kapasitelerini güvence altına alan İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunması Sözleşmesinin ve diğer Avrupa Konseyi ve Birleşmiş Milletler belgelerinin önceliğini hatırda tutarak,
Avrupa Konseyi Hükümet ve Devlet Başkanlarının ikinci toplantısında (Strasbourg, 10 ve 11 Ekim 1997) dile getirilen yurttaşların haklarına ve sorumluluklarına, sivil topluma gençlerin katılımına dayalı demokratik yurttaşlık eğitimini geliştirme isteğini ve demokratik yurttaşlık eğitimi için bir eylem plânını başlatma kararını hatırlayarak,
Avrupa Konseyinin 50. yıldönümünün Budapeşte'deki (1999) resmi kutlamaları sırasında Bakanlar Komitesinin, yurttaşların haklarına ve sorumluluklarına dayalı Demokratik Yurttaşlık Eğitimi Deklarasyonu ve programını kabulünü hatırlayarak,
demokratik kurumlardaki güven azlığının, politik ve sivil apatinin yükselişinin ve artan bozulmanın, ırkçılığın, yabancı düşmanlığının, saldırgan milliyetçiliğin azınlıklara karşı hoşgörüsüzlüğün, ayrımcılık ve sosyal dışlamanın ve bütün bunların demokratik toplumların güvenliğine , istikrarına ve büyümesine en büyük tehlike olduğunun farkında olarak,
yurttaşların haklarını korumayı, onları sorumluluklarının farkına vardırmayı ve demokratik toplumu güçlendirmeyi dikkate alarak,
demokratik toplumları güçlendirme ve güvence altına almada şimdiki ve gelecek kuşakların sorumluluklarının ve politik, sivil, sosyal ve kültürel yaşama bütün bireylerin etkin katılımını sağlamak için eğitimin rolünün bilincinde olarak,
19. dönem toplantısında (Kristiansand, 1997) başlatılan demokratik yurttaşlık eğitimi projesinin sonuçlarının Bakanlar tarafından onaylandığı, Avrupa Eğitim Bakanları Daimi Konferansının 20. dönem sonuçlarını dikkate almaya devam ederek,
20. dönem toplantısında Bakanların dile getirdikleri, projenin sonuçlarına dayalı Bakanlar Komitesinin tavsiyesi temennisini dikkate alarak,
projenin sonuçlarını ve çıkarımlarını, 2000 Eylülünde Strasbourg'da yapılan Final Konferansı raporunu ve bunun üzerine kurulu demokratik yurttaşlık eğitimi taslak ilkelerini göz önünde bulundurarak,
pek çok üye devletteki eğitim reformlarında demokratik yurttaşlık eğitimine uygunluk esasına ve bazı Avrupa ülkeleri ya da bölgelerindeki barış ve istikrar için uluslar arası iş birliğinde demokratik yurttaşlık eğitiminin temel pozisyonuna dikkat çekerek;
1. Demokratik yurttaşlık eğitiminin;

- Avrupa Konseyinin özgür, hoşgörülü ve adil bir toplum gerçekleştirmeye ilişkin birinci görevine temel oluşturduğunu,

- demokrasinin kurumları olan özgürlük, çoğulculuk, insan hakları ve hukukun üstünlüğü değerlerini ve ilkelerini korumada, örgütün diğer etkinlikleriyle birlikte katkıda bulunduğunu,

doğrular.

2. Demokratik yurttaşlık eğitiminin;

- örgün, yaygın veya informal bir eğitim etkinliğini kapsayan, aileyi içine alan, bireye kendi yaşamı aracılığıyla, diğerlerinin haklarına saygılı, etkin ve sorumlu bir yurttaş olarak eylemde bulunma olanağı veren bir biçimde görülmesi gerektiğini,

- sosyal bağlılık, karşılıklı anlayış, kültürler ve dinler arası diyalog ve dayanışma etkeni olduğunu, erkek ve kadınlar arasında eşitlik ilkesini gerçekleştirmeye katkıda bulunduğunu ve demokratik toplum ve kültürün gelişimi ve savunulmasına olduğu kadar, bireyler arasındaki dengeli ve barışçıl ilişkilerin kurulmasını da teşvik ettiğini,

- mümkün olan en kapsamlı algısı içinde , eğitim politikaları reformunun ve uygulamalarının kalbinde yer alması gerektiğini,

- öğretim programları ve öğretim yöntemleriyle birlikte bütün eğitim sistemlerinin organize edilmesinde ve yönetilmesinde bir yenilik etkeni olduğunu,
deklare eder.

3. Üye devletlerin yönetimlerine, onların kurumsal yapıları, ulusal ya da bölgesel konumları ve eğitim sistemleriyle birlikte saygı çerçevesinde;

- demokratik yurttaşlık eğitimini, eğitimsel politika ve reformlarında öncelikli amaç edinmelerini,

- üye devletlerdeki ve bunlar arasındaki demokratik yurttaşlık eğitimini gerçekleştiren girişimleri teşvik etmelerini ve desteklemelerini,
- yeni bir Avrupa ölçeğinde demokratik kültürü geliştiren, koruyan ve sağlayan önemli bir araç olarak "Eğitim Yoluyla Avrupa Yurttaşlık Yılı"nın hazırlanmasında ve ortaya konmasında etkin yer almalarını,

- şimdiki veya gelecekteki eğitim reformlarında bu tavsiyenin ekinde yer alan ilkeleri rehber edinmelerini,

- uygun ulusal mekanizmalar aracılığıyla ülkelerinde var olan kamu ve özel birimlerin dikkatine sunmak üzere bu tavsiye ve referans dokümanını dağıtmalarını,
tavsiye eder.

4. Avrupa Konseyi Genel Sekreterliğinden, bu tavsiyeyi Avrupa Kültürel Sözleşmesinin tarafları olan ancak Avrupa Konseyi üyesi olmayan devletlerin dikkatine de sunmasını talep eder.

Tavsiye Eki (2002)12

1. Demokratik yurttaşlık eğitimi politikaları ve reformları için genel rehber ilkeler

Demokratik yurttaşlık eğitimi politikalarının formüle edilmesinde ve uygulanmasında yaşam boyu eğitim perspektifi doğrultusunda aşağıda belirtilenler göz önünde bulundurulmalıdır:

- Eğitim sisteminin tüm bölümleri ve düzeyleri - ilk öğretim, genel ve mesleki orta öğretim, yüksek öğretim (Üniversite ve üniversite olmayan)- ve yetişkin eğitimi,

- Yaygın eğitimin bütün araçları, kurumları ve organizasyonları,

- Sosyal kurumlardan, özellikle aileden ve amaçları arasında eğitim ve öğretim yer alan sivil toplum örgütlerinden, yapılarından (bu onların birinci amacı olmasa bile) demokratik yurttaşlık eğitimine informal yoldan katkı yapan bütün fırsatlar,

Demokratik bir kültürün gelişiminde ve sosyal bağlılığın pekiştirilmesinde katkı yapabilecek olan demokratik yurttaşlık eğitimini garanti etmek için şunlar faydalı olabilir:

- Demokratik yurttaşlık eğitiminde politikaları oluşturma, uygulama ve izlemeye bütün kamu ve özel, resmi ve hükümet dışı, profesyonel ve gönüllü aktörleri dahil etmek. Örneğin, böyle bir ortaklık bu politikaları uygulamaktan sorumlu yetkiliye danışmanlık yapan bir birim şeklinde gerçekleştirilebilir.

- Politika aşamasını erkenden tamamlayarak, eğitim politikalarının sonuçlarını, başarılarını ve zorluklarını değerlendirmek için uygun olan araştırma ve değerlendirme olanaklarını garanti altına almak,

- Uğraşılan amaçlara göre, eylem araçlarının uygunluğunu, uygun kaynakları harekete geçirerek ve aktörler arasında ortaklıklar ve sinerji yaratarak ve de teknik olanakları rasyonalize ederek güvence altına almak,

Bu tavsiye ifadeleri altındaki demokratik yurttaşlık eğitimi, üye devletlerin bağları ile Avrupa'da güvenli ve istikrarlı ilişkileri gerçekleştiren bir etkendir. Avrupa boyutu, uygun düşen politikaları formüle ederken bir esin kaynağı olduğu kadar bunların bir parçası da olmalıdır.

Dolayısıyla buna ilişkin tavsiyeler şunlardır:

- Her bir devletin demokratik yurttaşlık eğitimindeki Avrupa ve uluslar arası tartışmaya katkısı; uygulamacıların, araştırmacıların, demokratik yurttaşlık eğitimini uygulamak ve geliştirmek için yola çıkanların (yurttaşlık siteleri), dokümantasyon merkezlerinin, araştırma ve değerlendirme kurumlarının Avrupa bilgi ağlarının kurulmasıyla güçlendirilir,

- Her bir devlet, Avrupa Konseyinin bu alanda gelecekteki çalışmasına, özellikle Avrupa proje ve kampanyalarının uygulanması amacına dönük eylemler yapmalıdır.

2. Eğitim amaçları ve demokratik yurttaşlık eğitiminin içerikleri

Bu tavsiyede tanımlanan demokratik yurttaşlık eğitimi, üye devletlerdeki bu alana ilişkin geleneksel yaklaşımlara bağlı olan özel disiplinleri, kurumların ve öğrenimin ayrı ya da disiplinler arası öğretim alanlarını kapsar.

Örneğin, bu eğitim, yurttaşlık, politik ya da insan hakları eğitimini, bunların hepsinin demokratik yurttaşlık eğitimi alanına tamamen kapsamadan katkısını içerebilir.

Demokratik yurttaşlık eğitiminin genel hedeflerini gerçekleştirmek için aşağıda belirtilen eylemlere gereksinim duyulmaktadır:

- Demokratik bir topluma dönük olarak mevcut içerik veya seçenekleri ya da sonuçları çerçevesinde, tarih, felsefe, dinler, diller, sosyal bilimler ve bütün disiplinlerin etik, politik, sosyal, kültürel ve felsefi yanlarına ağırlık vererek öğretimini yurttaşlık ve politika eğitimi ile birleştiren çok disiplinli yaklaşım ve eylemleri teşvik etme,

- Avrupa Konseyinin özellikle insan hakları ve hukukun üstünlüğüne bağlı olan temel değerlerini yansıtan bilgi, tutum ve becerilerin bir arada kazanılmasına öncelik verme,

- Çok kültürlü bir toplumda yaşam için gerekli olan farklılıklara saygı, çevrelerinde oluşan hızlı ve ön görülemeyen değişimlerin farkında olma tutumlarının kazanımı için özel dikkat gösterme.

Böylelikle, demokratik bir toplumda bir arada yaşamayı öğrenmeyi, saldırgan milliyetçilikle, ırkçılıkla ve hoşgörüsüzlükle savaşmayı ve şiddet ile aşırı düşünce ve davranışı ortadan kaldırmayı amaçlayan eğitim yaklaşımlarını ve öğretim yöntemlerini uygulamak elverişli olabilir. Aşağıda belirtilen temel yeterliliklerin kazanımı bu amaçlara ulaşmada yardımcı olacaktır. Bunlar;

- Şiddete dayalı olmayan bir tarzda çatışmaları ortaya koyma,

- Kendi bakış açısını savunmak için tartışma,

- Diğer insanların argümanlarını dinleme, anlama ve yorumlama,

- Farklılıkları tanıma ve kabul etme,

- Seçimler yapma, alternatifleri dikkate alma ve etik analize tabi tutma,

- Sorumlulukları birlikte omuzlama,

- Başkalarıyla yapıcı, saldırgan olmayan ilişkiler kurma yeterlilikleridir.

- Avrupa Konseyinin temel ilke ve değerlerine de bağlı kalarak, bilgiye, düşünsel ve felsefi, dini, sosyal, politik ve kültürel kavramlara eleştirel bir yaklaşım geliştirmek.

3. Demokratik yurttaşlık eğitimi yöntemleri

Yukarıda belirtilen bilgi, tutumlar, değerler ve temel yeterlilikler, demokratik bir çevrede çeşitlendirilmiş eğitimsel yöntemler ve yaklaşımlara başvurulmaksızın doğru ve etkili biçimde kazandırılamaz.

Bu tür kazanımlar;

- özellikle eğitim kurumunda, öğrenme ortamının demokratik yönetiminde öğrencilerin, eğitim personelinin ve ailelerin etkin katılımı aracılığıyla,

- Bir öğrenme ortamında, eğitim yöntemlerinin ve ilişkilerin biçimlenmesinde, demokratik iklimin (etosun) gerçekleştirilmesiyle,

- Bağlanılan, paylaşılan bir amacı kabul edip onu kolektif tarzda yerine getirmeye dayalı pedagojik projeleri içeren - bu tip projeler, ya bir sınıf, bir okul, yerel, bölgesel, ulusal, Avrupa ya da uluslar arası toplum veya demokratik yurttaşlık eğitiminde yer alan çeşitli sivil toplum örgütlenmeleri (hükümet dışı örgütler, girişimler, mesleki örgütler) tarafından tanımlanır- öğrenen merkezli yöntemlerin kullanılmasıyla,

- araştırma, kişisel çalışma ve girişim yapılmasıyla,

- teori ve pratiği birleştiren bir eğitim yaklaşımının kabul edilmesiyle,

- özellikle yukarıda sözü edilen proje odaklı yöntemlerde, öğrendiklerinin bireysel ve kolektif değerlendirmesine öğrenenlerin dahil edilmesiyle,

- bireyler arasındaki karşılıklı anlayışı geliştirmek için değişik okullardan öğrenciler ve öğretmenler arasındaki değişimlerin, toplantıların ve ortaklıkların teşvik edilmesiyle,

- toplumsal alanda, özellikle de öğrenciler arasında, bir hoşgörü ikliminin, kültürel ve dinsel farklılığa saygının oluşmasına yardım eden eğitimin, duyarlılığı artırıcı yaklaşım ve yöntemlerin geliştirilip, güçlendirilmesiyle,

- örgün, yaygın ve informal eğitimin bir araya getirilmesiyle,

- okul ve aile, toplum, iş yeri ve medya arasındaki yurttaşlık ortaklıkların kurulmasıyla,

teşvik edilmelidir.

4. Öğretmenler ve eğiticiler için başlangıç ve ileri düzeydeki eğitim

Her eğitsel girişim, öğretmen ve eğiticilerin başlangıç ve sürekli hazırlığını gerektirir. Demokratik yurttaşlık eğitiminin özel amaçlarını yerine getirmek, örgün ya da yaygın veya informal bir çerçevede gerçekleştirilen etkinliklere bağlı olarak çeşitli rol ve işlevleri olan aktörlerin (öğretmenler, eğiticiler, danışmanlar, kolaylaştırıcılar vs.) enerjik katılımına bağlıdır.

Bu rollerin ve işlevlerin farklı özelliklerini akılda tutarak, bu aktörlerin hepsinin kazanmasına olanak veren kaynakları ve yöntemleri sağlamalıyız. Bunlar;

- yurttaşlığın politik, yasal,sosyal ve kültürel boyutlarının anlaşılması,

- yukarıda belirtilen temel yeterlilikler,

- disiplinler arası bir çevrede ve eğitim ekiplerinde çalışma yeteneği,

- demokratik yurttaşlık eğitimine ilişkin olarak özellikle değerlendirme yöntemleri ile proje ve kültürler arası pedagojileri uygulama,

- eğitim kurumlarının sosyal çevresiyle gerekli ilişkileri kurma yeteneği,

- hizmet içi eğitim gerekliliklerinin bilincidir.

Bu yeterlilik ve becerilerin kazanılmasını sağlamak için;

- hizmet öncesi ve hizmet içi öğretmen eğitimi sistemlerinin yaratılması veya reforme edilmesi çerçevesinde demokratik yurttaşlık eğitimi ile ilgili özel öğretim programı oluşturmak,

- bütün disiplinlerin ve derslerin öğretmenleri için hizmet öncesi ve hizmet içi eğitim programlarına, bu tavsiyede tanımlanan demokratik yurttaşlık eğitiminin ilkelerine, amaçlarına ve yöntemlerine duyarlılığı artırmayı dahil etmek,

- özellikle örgün öğretmen eğitimi kurumlarında gerekli öğretimi destekleyici materyalleri sağlamak,

- demokratik yurttaşlık eğitiminde yer alan bütün aktörlere açık yöntemsel ve eğitimsel kaynak ve danışma merkezlerinin gelişimini teşvik etmek,

- yaygın ve informal alanlarda çalışan aktörlerin rolünün ve statüsünün tanınmasını sağlamak,

uygun olacaktır.

5. Medyanın ve yeni bilgi teknolojilerinin rolü

Medya ve yeni bilgi teknolojileri çağdaş bir toplumun hayati bir parçasıdır. Bunlar aynı zamanda potansiyeli henüz tam keşfedilmemiş olan güçlü eğitim araçlarıdır.

Demokratik yurttaşlık eğitimi ile ilgili olan bir yerde;

- yeni bilgi teknolojilerindeki eğitimi ve medya eğitimini geliştirmek,

- Bakanlar Komitesinin 104. toplantısında (Budapeşte, Mayıs 1999), özellikle bu teknolojilerin kullanımı ve hak ve özgürlüklerin korunması için bunlara ulaşma güvenliğini dikkate alarak onayladığı,"Yeni Bilgi Teknolojileri İçin Bir Avrupa Politikası Deklarasyonu"nda geçen tavsiyelerin rehberliğini sağlamak,

- özellikle demokratik yurttaşlık eğitimine ilişkin alanlarda yeni bilgi teknolojileriyle kolaylaştırılan eğitim denemelerini ve yeniliklerini teşvik etmek,

- demokratik yurttaşlık eğitiminin geliştirilmesine katkı sağlamak için bütün medyayı teşvik etmek ,

uygun olacaktır.